Estradiol en progesteron worden vaak alleen genoemd in de context van de menstruatiecyclus, maar hun receptoren worden aangetroffen in botten, spieren, pezen en hersenen. De redactie legt uit welke rol deze hormonen spelen in de sport, welke effecten bewezen zijn en welke overdreven zijn.
Estradiol en progesteron: een korte introductie
Oestrogenen zijn een groep steroïde hormonen, waarvan estradiol de meest actieve is bij vrouwen in de vruchtbare leeftijd. De belangrijkste bron zijn de eierstokken, maar oestrogenen worden ook geproduceerd in vetweefsel door aromatisering van androgenen. Progesteron wordt voornamelijk geproduceerd door het corpus luteum na de ovulatie, en tijdens de zwangerschap door de placenta.
Beide hormonen werken via hun eigen receptoren, die niet alleen in de voortplantingsorganen voorkomen, maar ook in botten, spieren, pezen, bloedvaten, lever en hersenen. Dat is de reden waarom hun schommelingen potentieel vele aspecten van fysieke activiteit kunnen beïnvloeden.
Het is de moeite waard eraan te denken dat estradiol ook bij mannen aanwezig is - daar wordt het gevormd uit testosteron en is het ook noodzakelijk voor de gezondheid van de botten. Bij vrouwen veranderen de concentraties van estradiol en progesteron echter cyclisch, wat het onderwerp 'hormonen en sport' bij vrouwen moeilijker maakt.
Het hoofdartikel onderzoekt de rol van deze hormonen in systemen die van direct belang zijn voor training, blessures en herstel, op basis van beoordelingen en klinische richtlijnen.
Estradiol en botten
De meest bewezen rol van estradiol in de sport is de bescherming van botweefsel. Het remt de activiteit van osteoclasten, cellen die bot vernietigen, en handhaaft daardoor het evenwicht tussen vernietiging en vorming van botmassa.
Wanneer de estradiolspiegels chronisch laag zijn – als gevolg van energietekort, amenorroe of menopauze – neemt de botresorptie toe. Bij jonge atleten dreigt dit met een gebrek aan piekbotmassa en stressfracturen, bij oudere vrouwen met osteoporose.
Mechanische stress stimuleert de botvorming, maar kan het gebrek aan oestrogenen niet volledig compenseren. Daarom kunnen amenorroe-atleten ondanks regelmatige training een lage botmineraaldichtheid hebben – dit is een van de belangrijkste bevindingen van de triade- en RED-modellen.
Daarom benadrukken de redacties: een regelmatige cyclus is niet alleen belangrijk voor de voortplantingsfunctie. Het is een voorwaarde voor normale hormonale "bescherming" van het skelet.
Effect op spieren, pezen en ligamenten
Gegevens over het effect van oestrogenen op de spiermassa zijn minder duidelijk. Een review van Chidi-Ogbolu en Baar (2019) vat samen dat oestrogeen waarschijnlijk bijdraagt aan het behoud van spiermassa en spierkwaliteit, vooral in de context van de menopauze, wanneer de afname van oestrogeen gepaard gaat met verlies van kracht.
Tegelijkertijd beschrijven dezelfde auteurs een paradox: oestrogeen kan de stijfheid van pezen en ligamenten verminderen. Dit vermindert mogelijk het risico op bepaalde spierblessures, maar vergroot de gevoeligheid voor andere, met name VKB-blessures.
Vrouwen hebben over het algemeen een hoger risico op VKB-scheuren dan mannen in dezelfde sporten. Een systematische review door Hewett et al. (2007) suggereerden dat het risico mogelijk hoger is in de pre-ovulatoire fase van de cyclus, maar het bewijsmateriaal is inconsistent en biomechanica, landingstechniek en neuromusculaire controle wegen waarschijnlijk zwaarder dan hormonen.
Met betrekking tot het eiwitmetabolisme in spieren merkt een review van Hansen (2018) op dat de effecten van vrouwelijke geslachtshormonen bescheiden zijn, en dat het verschil tussen de fasen van de cyclus voor spiereiwitsynthese waarschijnlijk van weinig praktisch belang is.
Metabolisme, thermoregulatie en ademhaling
Estradiol bevordert het gebruik van vetten als energiebron tijdens langdurige inspanning en behoudt glycogeen. Progesteron daarentegen neutraliseert gedeeltelijk enkele effecten van oestrogeen. Een review van Oosthuyse en Bosch (2010) beschrijft deze interacties en merkt op dat de praktische betekenis voor de prestaties afhangt van de verhouding van hormonen.
Progesteron verhoogt de basale lichaamstemperatuur met ongeveer enkele tienden van een graad. In de luteale fase kan het lastig zijn om langdurig in de hitte te sporten. Bovendien stimuleert progesteron het ademhalingscentrum, waardoor de ventilatie toeneemt.
| Parameter | Estradiol | Progesteron |
|---|---|---|
| Botten | Remt de resorptie, beschermt het skelet | De rol is minder uitgesproken |
| Pezen, ligamenten | Kan de stijfheid verminderen | Gegevens zijn beperkt |
| Energiestofwisseling | Bevordert de vetoxidatie en het behoud van glycogeen | Kan oestrogeen gedeeltelijk tegengaan |
| Lichaamstemperatuur | Kleine impact | Verhoogt de basale temperatuur |
| Ademhaling | â | Verhoogt de ventilatie |
| Vloeistofretentie | Mogelijk | Kan een diuretisch effect hebben |
Ondanks deze fysiologische effecten blijkt uit een meta-analyse van McNulty et al. (2020) lieten zien dat het prestatieverschil tussen cyclusfasen gemiddeld triviaal is. Dat wil zeggen: de mechanismen bestaan, maar hun totale impact op het resultaat is meestal klein.
Hormonen en het verschil tussen mannen en vrouwen
Vaak wordt aangenomen dat vrouwelijke hormonen de sportresultaten "remmen". Sterker nog, het prestatieverschil tussen mannen en vrouwen wordt vooral verklaard door testosteron. Een recensie van Handelsman et al. (2018) toonden aan dat er verschillen in uitkomsten optreden in de puberteit, wanneer de testosteronniveaus van jongens dramatisch stijgen.
Oestrogenen en progesteron zijn geen ‘anti-machtshormonen’. Ze vervullen hun eigen belangrijke functies – van het beschermen van botten tot het reguleren van de stofwisseling – en hun tekort schaadt de gezondheid van een atleet.
Hieruit volgen verschillende praktische conclusies:
- kunstmatige onderdrukking van oestrogenen (bijvoorbeeld aromataseremmers zonder indicatie) schaadt botten en lipidenprofiel;
- het gebruik van androgenen om de hormonale achtergrond te "egaliseren" leidt tot virilisatie en is verboden in de sport;
- De beste manier om een gezonde hormonale achtergrond te ondersteunen is voldoende voeding, slaap en een redelijke hoeveelheid lichaamsbeweging.
Elke medische ingreep in de werking van geslachtshormonen mag alleen worden uitgevoerd op indicatie en onder toezicht van een arts.
Redactionele conclusies
Estradiol en progesteron beïnvloeden botten, pezen, metabolisme en thermoregulatie, maar hun gecombineerde effect op de prestaties bij een gezonde, regelmatig gefietste vrouw is meestal klein.
De belangrijkste praktische rol van estradiol is de bescherming van botweefsel, dus chronisch oestrogeendeficiëntie, vooral tijdens amenorroe, is een ernstig risico.
Vrouwelijke hormonen zijn niet de ‘vijand’ van het resultaat, maar een onderdeel van de gezonde fysiologie dat moet worden ondersteund en niet onderdrukt.
We raden u aan ook "Menstruatiecyclus en training", "Amenorroe bij atleten: oorzaken" en "Menopauze en krachttraining" te lezen.
Lijst met gebruikte literatuur
- Chidi-Ogbolu N, Baar K. Effect of estrogen on musculoskeletal performance and injury risk. Front Physiol. 2019;9:1834.
- Oosthuyse T, Bosch AN. The effect of the menstrual cycle on exercise metabolism: implications for exercise performance in eumenorrhoeic women. Sports Med. 2010;40(3):207â227.
- Hewett TE, Zazulak BT, Myer GD. Effects of the menstrual cycle on anterior cruciate ligament injury risk: a systematic review. Am J Sports Med. 2007;35(4):659â668.
- Hansen M. Female hormones: do they influence muscle and tendon protein metabolism? Proc Nutr Soc. 2018;77(1):32â41.
- Handelsman DJ, Hirschberg AL, Bermon S. Circulating testosterone as the hormonal basis of sex differences in athletic performance. Endocr Rev. 2018;39(5):803â829.
- McNulty KL, Elliott-Sale KJ, Dolan E, et al. The effects of menstrual cycle phase on exercise performance in eumenorrheic women: a systematic review and meta-analysis. Sports Med. 2020;50(10):1813â1827.
- Mountjoy M, Ackerman KE, Bailey DM, et al. 2023 International Olympic Committee's (IOC) consensus statement on Relative Energy Deficiency in Sport (REDs). Br J Sports Med. 2023;57(17):1073â1097.
